O polityce społecznej

Polskie tradycje

Polityka społeczna jest interdyscyplinarną nauką o kwestiach i problemach społecznych oraz ich racjonalnym rozwiązywaniu. Ma ona w Polsce tradycje sięgające roku 1920, kiedy powstał Instytut Gospodarstwa Społecznego i roku 1924, gdy powołano do życia Polskie Towarzystwo Polityki Społecznej (PTPS). Naukowcy tworzący pierwszą z tych instytucji badali głównie warunki życia, a analizy pamiętników bezrobotnych, chłopów i emigrantów stanowią klasykę polskich nauk społecznych. W pierwszym wydawnictwie PTPS pt. "Cele i zadania polityki społecznej" wskazano m.in. doniosłość racjonalnej polityki społecznej oraz pobudzania "szerszych kół społeczeństwa do współpracy przy rozwiązywaniu licznych zagadnień, które przedstawia kwestia socjalna". Za główne przeszkody w osiąganiu tych celów uznano tam demagogię i dyletantyzm. Badania i kształcenie w zakresie polityki społecznej wciąż dają nadzieję na ich przezwyciężenie. Warto też wspomnieć o Instytucie Spraw Społecznych, który powstał w 1931 i zajmował się "badaniami naukowymi, pracami propagandowymi i pedagogicznymi w zakresie ochrony pracy, ubezpieczeń społecznych, rynku pracy, bezrobocia, emigracji i opieki społecznej".

Po II Wojnie Światowej staliniści nie doceniali polityki społecznej, m.in. nie pozwolono na reaktywowanie PTPS. Dopiero po 1956 polityka społeczna jako nauka mogła rozwijać się nieco swobodniej, ale podejmowanie tematów niewygodnych dla władzy było utrudnione.

Najpierw "polityka socjalna", a potem "polityka społeczna" pojawia się też w nazwie jednego z polskich ministerstw. W 1987 powstało Ministerstwo Pracy i Polityki Socjalnej, w 1999 przemianowane na Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej. Połączono je potem z Ministerstwem Gospodarki, ale to rozwiązanie nie przetrwało długo i ostatecznie w 2004 powstało Ministerstwo Polityki Społecznej odpowiedzialne za dział administracji rządowej zabezpieczenie społeczne (m.in. ubezpieczenia społeczne bez zdrowotnego, pomoc społeczna, organizacje pozarządowe). Kolejny rząd powrócił do połączenia pracy i polityki społecznej w jednym ministerstwie i mamy obecnie znowu Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej. Jest to powrót do bardzo długiej tradycji, gdyż już w okresie międzywojennym funkcjonowało w Polsce Ministerstwo Pracy i Opieki Społecznej (do 1932).

Środowisko akademickie i kształcenie

Instytut Gospodarstwa Społecznego powstaje na nowo w 1957 przy ówczesnej Szkole Głównej Planowania i Statystyki (w latach 1990. powrócono do historycznej nazwy SGH) i m.in. kontynuuje międzywojenne tradycje badawcze. W latach 1990-2002 przeprowadzono konkursy na pamiętniki emigrantów, Polaków na Litwie, Polaków na Wschodzie, nowego pokolenia chłopów polskich, bezrobotnych.

W 1969 w Instytucie Nauk Politycznych (działa od 1967) powstał Zakład Polityki Społecznej, potem była faza katedry, a od 1977 samodzielnego Instytutu Polityki Społecznej w ramach Wydziału Dziennikarstwa i Nauk Politycznych Uniwersytetu Warszawskiego. Najważniejszą rolę w tym procesie odgrywał niewątpliwie prof. Antoni Rajkiewicz, do dziś niestrudzony badacz i dydaktyk. Badania prowadzone przez pracowników naukowych IPS mają interdyscyplinarny i wielowątkowy charakter począwszy od teorii rozwoju społecznego i polityki społecznej oraz studiów metodologicznych do wąsko zakrojonych badań empirycznych i analiz prawniczych.

Inne ośrodki akademickie silniej związane z tradycją polityki społecznej to m.in. Katedra Polityki Społecznej i Gospodarczej (Akademia Ekonomiczna w Katowicach), Katedra Pracy i Polityki Społecznej (AE w Poznaniu), Katedra Socjologii i Polityki Społecznej (AE we Wrocławiu), Zakład Polityki Społecznej i Ekonomicznej (Instytut Politologii Uniwersytetu Wrocławskiego), Zakład Polityki Społecznej i Metodologii Badań Społecznych (Instytut Nauk Politycznych i Dziennikarstwa Uniwersytetu Śląskiego), Zakład Problemów Społecznych i Planowania Społecznego (Instytut Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego), Zakład Polityki Społecznej (Instytut Socjologii Uniwersytetu im. Mikołaja Kopernika), Katedra Polityki Społecznej (Instytut Socjologii Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego).

Warto też wspomnieć o instytucjach naukowych, które nie mają charakteru uniwersyteckiego: Instytut Pracy i Spraw Socjalnych oraz Program Polityki Społecznej Instytutu Spraw Publicznych.

Integrującą funkcję dla środowiska naukowego polityki społecznej w Polsce " obok PTPS, reaktywowanego w roku 1993 " ma Komitet Nauk o Pracy i Polityce Społecznej Polskiej Akademii Nauk oraz coroczna konferencja w Ustroniu Wielkopolskim organizowana od lat 1970. Poza tą konferencją do lat 1980. była też tradycja konferencji płockich z większym udziałem praktyków i akcentowaniem zagadnień lokalnej polityki społecznej. Kilka lat temu udało się ją wznowić z inicjatywy IPS. Wiodące periodyki naukowe w Polsce to rocznik Problemy Polityki Społecznej. Studia i Dyskusje (wydawcą jest wspomniany Komitet PAN) oraz miesięcznik Polityka Społeczna (wydawcą jest Instytut Pracy i Spraw Socjalnych). Wiele innych czasopism koncentruje się na poszczególnych działach polityki społecznej, np. Praca i Zabezpieczenie Społeczne, Praca Socjalna, Rynek Pracy.

Kształcenie w zakresie polityki społecznej na poziomie uniwersyteckim uzyskało samodzielny status w 1987, ale w roku 1992 skreślono politykę społeczną z listy kierunków studiów wyższych bez zwracania uwagi na protesty środowiska naukowego. Instytut Polityki Społecznej podjął starania o przywrócenie kierunku, które zakończyły się sukcesem na Uniwersytecie Warszawskim w 2006. Polityka społeczna pojawia się również jako kierunek ogólnopolski, co jest także zasługą wieloletnich starań środowiska IPS.

Wymiar międzynarodowy

Nauki społeczne od początku były blisko związane z polityką społeczną. W 1873 roku powstało w Niemczech Verein für Socialpolitikzrzeszające zarówno naukowców, jak i praktyków (do 1936, czyli do momentu samorozwiązania, Stowarzyszenie wydało 190 raportów, po II Wojnie Światowej zostało reaktywowane i działa do dziś). Jego celem było "podniesienie, edukacja i włączenie niższych klas do istniejącego porządku [społecznego]".

W świecie anglosaskim można wspomnieć o brytyjskiej organizacji Social Science Association (The National Association for the Promotion of Social Science, 1857-1886), której głównym celem były naukowo wspierane reformy społeczne m.in. w zakresie zdrowia publicznego, zwalczania przestępczości, edukacji i "gospodarki społecznej" (przemysł, handel i sprawy socjalne). Do 1884 odbyło się 28 kongresów, na które łącznie przesłano ponad 4000 referatów, publikowanych w 28 tomach pokongresowych Transactions. Do SSA należeli m.in. Edwin Chadwick i John Stuart Mill. W 1967r. powstaje Social Administration Association, po zmianie nazwy w latach 1980. Social Policy Association. Działa ono bardzo prężnie, organizując co roku ogólnokrajową konferencję, wydaje także periodyki naukowe w dziedzinie polityki społecznej, a ostatnio także serię podręczników. Angielskie tradycje w zakresie polityki społecznej jako dyscypliny akademickiej bardzo silnie związane są z postacią Richarda Titmussa (1907-1973). W USA warto zwrócić uwagę na organizację American Public Human Services Association, która w większym stopniu nastawiona jest na praktykę polityki społecznej.  Warte polecenia są jej  publikacje m.in. Crossroads: New Directions in Social Policy.

W roku 2006 przypada osiemdziesiąta rocznica powstania Schweizerische Vereinigung für Sozialpolitik (w języku francuskim: Association suisse de politique sociale). Z tej okazji odbyła się konferencja pt. "Państwo socjalne a efektywna gospodarka - czy sprzeczność"".

Zainteresowanie polityką społeczną wciąż rośnie, co widzimy przeglądając katalogi bibliotek znanych uniwersytetów angielskich i amerykańskich. Z zakresu polityki społecznej i tylko pozycji w języku angielskim znaleźć tam można ponad 3800. Liczba książek pisanych na ten temat systematycznie wzrasta: w 2002 było ich 155, w 1982 " 76, w 1962 - 10. Ponadto wydano już trzytomową International Encyclopedia of Social Policy (Międzynarodowa encyklopedia polityki społecznej), wydawcą jest renomowane wydawnictwo światowe Routledge. Na ponad 1770 stronach znajduje się 750 haseł, napisanych przez naukowców z całego świata.

Polityka społeczna a politologia

Polityka społeczna jest nauką interdyscyplinarną, co oznacza, że trudno ją podporządkować jednej z bardziej klasycznych dyscyplin takich jak ekonomia, socjologia, prawo, czy też mniej klasycznych takich jak politologia (w polskiej tradycji jeszcze sprzed I Wojny Światowej - "nauki polityczne"). Ekonomiści, socjologowie, prawnicy czy politolodzy oczywiście interesują się pewnymi aspektami polityki społecznej, ale najczęściej w układzie założeń charakterystycznych dla danej dyscypliny. Podejście interdyscyplinarne wymaga m.in. szerszego spojrzenia i tworzenia interdyscyplinarnych zespołów badawczych.

Niestety w języku polskim (i w wielu innych) nie występuje użyteczne rozróżnienie - powszechne w języku angielskim - między politics (polityka rozumiana jako walka o władzę w państwie i nad społeczeństwem) a policy (racjonalne działania w skali społecznej, rozwiązywanie problemów społecznych), stąd też zamieszanie pojęciowe. Politologowie interesują się głównie politics i jej wpływem na policy, głównym przedmiotem nauki o polityce społecznej jest natomiast policy i "polityki szczegółowe" w jej ramach. Ten podział widoczny jest również na poziomie ruchu naukowego - Polskie Towarzystwo Nauk Politycznych i Polskie Towarzystwo Polityki Społecznej to odrębne stowarzyszenia (podobnie jest w Wielkiej Brytanii).

W UK istnieje rozbudowane kształcenie na poziomie wyższym w zakresie social policy, a w USA dotyczy to public policy i policy analysis. Kierunki te mają wiele wspólnego z political science, czyli z politologią, ale klasycznych politologów bardziej interesują partie polityczne, systemy wyborcze, państwo, systemy polityczne, stosunki międzynarodowe, niż to, jak rozwiązuje się i powinno się rozwiązywać kwestie i problemy społeczne, czy to, jakim życiem muszą żyć zwykli ludzie w naszym i w innych społeczeństwach.